نامه يك افسر رضاخاني به مادرش درباره كشف حجاب

به گزارش ديباروز ، محمود زكاوات ، پژوهشگر تاريخ معاصر ، مقاله خود را در روزنامه “فرختختگان” ادامه داد و نوشت: “در چنين حالتي ، ارتش پهلوي ابزاري براي تحقق ايده ها و نقشه هاي قدرت بود ، اما ارتش گاهي اوقات قرباني سياست پهلوي مي شد.” جامعه اي كه در آن دين بخشي جدايي ناپذير از زندگي مردم بود. سياستهاي خصمانه پهلوي اول عليه آيين ايرانيان نيز براي نيروهاي نظامي كه منافع مذهبي داشتند هزينه بر بود.

اگر قرار است ديگران علي رغم مقاومت سياست هاي پهلوي را تحمل كنند ، ارتش علاوه بر اينكه دلسوز اين سياست ها نيستند ، بايد آنها را نيز اجرا كنند. تصور وضعيتي مانند اين دشوار است كه در آن نيروهاي امنيتي پرخاشگرانه ترين سياست هايي را اجرا كنند كه نه تنها با مردم ، بلكه خودشان همدرد باشند. اگرچه آنها از اعضاي ارتش پهلوي بودند و مجبور به تصميم گيري و اقدامات متناسب با گفتمان قدرت در اين دوره بودند ، اما بخشي از مقاومت در برابر هويت مطلوب اقتدار در آن دوره نيز نيروهاي ارتش را تشكيل مي داد. مقاومت ، به زور مقامات و نهادهاي امنيتي ، نيروهاي آنها را به شدت كنترل كرد و پيام هاي شخصي و خانوادگي آنها را سانسور سخت كرد تا ليست هاي آنها را برآورده كند. (1)

داستان زير ، به عنوان نمونه هاي انگشت شماري و به عنوان يك مورد خاص ، حاوي اطلاعات مهمي در مورد وطن پرستي و دينداري است ، حتي در ميان نيروهاي نظامي پهلوي كه وظيفه مبارزه با دين را دارند. ساير جنبه هاي قابل استنباط از اين داستان و اسناد مرتبط نيز در زير ذكر خواهد شد.

پيام مورد علاقه من براي مادرم

غلامرضا فضلي يكي از اعضاي ارتش رضا شاهي در لرستان بود. در زمستان سال 1314 نامه اي به خانواده اش در تهران نوشت. شرح پيام به شرح زير است:

“بگذار مادر مادر عزيزم را فدا كنم

بعد از عرض تسليت صميمانه سلامتي اين بزرگوار را خواستارم. اگر از فضل فضل بپرسيد ، من در امان هستم و دعا مي كنم. از اين مجسمه شريف ، كه حاوي سلامتي يك موجود قابل احترام بود ، بازديد شد.}} يك داستان بسيار خوشحال اتفاق افتاد} و شما يك عكس ويدئويي ارائه داديد زيرا درخواست كرديد [مي‌كنم] دليل تأخير من اين بود كه بازرس براي بررسي حساب ساختمان آمد. نمي دانم كداميك را سفارش دهم زيرا شما پيراهن هاي مرا سفارش داده ايد. مطمئناً شما سابقه اي داريد تا بتوانم پست بعدي را براي شما ارسال كنم ، انشاالله اما با مبلغي. مادر جان ، دوست دارم كمي درباره خواهر بدبختم ، سرورزمان ، برايم بنويسي ، تا زندگي بدبخت او را پيش بيني كنم. از بنده آقاي سيد عبدالله ، خانمها و فرخزمن بخواهيد كه سلام كنند. بوسيدن خواهرزاده ها و برادرزاده ها. شما از شرايط شاهزاده غولي آگاه هستيد كه سرنوشت اين كودك بي گناه چنان بوده است كه نه پدر و نه مادر خود را نمي ديدند و نه مادر در دامان پدر بزرگ مي شوند. دستان چرخ و فلك به يك شاهزاده و بزرگتر نشان داد كه آنها رنج والدين خود را درك نمي كنند ، چه پدر و مادر آنها فوت كنند يا نكنند. لطفا در مورد اوضاع تهران بگوييد. در مورد كمبود روسري ، اگر خيلي سخت شود ، من به ترياك شما و خواهران عزيزم علاقه مند مي شوم ، به طوري كه ديگر هرگز اين قسمت را نمي بينم. البته من اين مقاله را بلافاصله پس از خواندن مي سوزانم. تاج دولت به همه سلام مي كند.

جناب آقاي فضلي »

پيام مانند ساير نامه هاي آن زمان پس از تحويل به مراكز حمل و نقل توسط نيروهاي امنيتي ارتش پهلوي مورد بررسي قرار گرفت. در همين حال ، آنها متوجه اشاره ستوان يكم فدلي در مورد كشف حجاب شدند و اين پرونده اي را باز كرد كه فاضلي مستقيماً درگير بود تا اواخر آوريل سال بعد.

روند گزارش پرونده فضلي

و از آنجا كه ارتش مهمترين ابزار قدرت در دوره رضا شاهي براي كنترل جامعه بود ، تحت نظارت شديد دستگاه هاي امنيتي و دفاعي قرار گرفت. حتي نامه هاي خصوصي به سربازان و كادرها نيز بررسي و خوانده شده است و اگر به نظر مي رسد نامه حاوي مطالب مشكل ساز است ، اقدامات بيشتري براي تعيين مجازات شديد انجام شده است. نامه ستوان فضلي يكي از نامه هاي مورد توجه نهادهاي مربوطه در ارتش بود. در تاريخ 11/8/1314 ميلادي ، سرهنگ مختاري ، سرپرست كل پليس عمومي ، نامه اي به رئيس ستاد ارتش نوشت ، و در آن نامه از ستوان يكم غلام ردا فضلي به خانواده اش ، كه در آن در مورد حجاب نوشت ، نام برد. مختاري نامه فاضلي را به نامه خود ضميمه مي كند و مي فرستد. (2)

روز بعد ، رضا شاه از سخنراني مربوطه و پرونده مطلع شد. پهلوي همچنين در اين باره اظهار نظر مي كند: “اين نوع افسران خشك و احمق چه فايده اي دارد و به چه نوعي مي توان اعتماد كرد. آنها بايد به او توصيه و هشدارهاي لازم را دهند تا در صورت عدم بهره مندي از كار ، از كار اخراج شود.” و لشكر 6 خوزستان. (3) صرف درگير شدن شاه در چنين مسئله جزئي نيز قابل تأمل است. به اين مفهوم كه ساختار سفت و سخت اقتدارگرايي پهلوي حتي با كوچكترين جزئيات نيز دخالت مي كند. تا آنجا كه افسر همچنين در مورد نامه هاي خصوصي مادرش ، دستگاه وسيع و طولاني ديوان سالاري درباره مادرش اظهار نظر مي كند ارتش وظيفه تعيين موضوع را به عهده مي گيرد. البته ما مي توانيم از زاويه ديگري به موضوع نگاه كنيم. چنين مسائل ظاهراً ثانويه چنان تأثيرگذار بودند كه خود شاه مسئول آنها بود. از هر نظر ، پرونده به يك بحران ساختاري در دوران پهلوي اشاره دارد.

همچنين مشخص شد كه غلامرضا فضلي افسر تيپ لرستان نيست بلكه عضوي از دفتر حسابرسي مالي است كه مسئول مديريت ساختمان پايدار پرورش اسب در آن منطقه است. به عبارت ديگر ، در دستگاه امنيتي پهلوي اول ، پيام هاي مدير پايدار مورد بررسي قرار گرفت. پس از كشف ، ظاهراً مقامات امنيتي ، اداره بازرسي نظامي و سنجش مالي ، پس از ملاقات با مادر اين افسر ، نامه اي به رهبري ارتش نوشتند و صحت چنين سخنراني را زير س ،ال بردند و آن را توطئه دشمنان فاضلي براي نابودي او و خانواده اش توصيف كردند. . با وجود اين انكار ، آنچه از اسناد به دست مي آيد اين است كه ستوان فضلي مسئوليت سخنراني را بر عهده دارد و تصميم مي گيرد نامه را دوباره بنويسد و قسمت هاي مربوط به كشف حجاب را حذف كند.

سرانجام ، در تاريخ 15 آوريل 1315 ، سرپرست سرپرست لشكر 6 خوزستان در نامه اي به رئيس ستاد اظهار داشت: “توسط تيپ لرستان به افسر اخطار داده شد. وي گفت: وي موضوع را نوشت كه من نمي خواهم بدون چادر بيرون بروم ، و از طرف ديگر ، او پول خواست. ، او براي جلب رضايت مادرش از ناراحتي بزرگ ، مقاله را نوشت و پشيمان شد ؛ “وي همچنين اشاره كرد كه فداوي هميشه تمدن ، سعادت و شكوفايي هموطنان خود را مقدس دانسته و اين واقعيت كه زنان ايراني در جامعه مانند ساير كشورهاي متمدن جهان هستند ، من بسيار خوشحال شدم و شخصاً مورد استقبال و تشويق افراد قرار گرفتم. به عبارت ديگر ، ستوان يكم توسط سرويس هاي امنيتي در آن زمان احضار شد ، و ممكن است در مورد پرونده خصوصي رضاشاه به وي هشدار داده شود. پس از اين “نكات” و “هشدارها” فضلي نامه را به شكلي متفاوت كه مأموران دوست دارند ، مي نويسد.

پايان سخنراني

مسئله كشف روسري و سياست تغيير لباس ايراني چيست و چگونه اعمال شد كه افسر ارتش رضاشاه مادر و خواهرانش را براي خودكشي فراخواند تا از چنين سياستي بگريزد و مقاومت كند؟ در دوره رضا شاهي تا چه حد نظارت اجتماعي ، پيشگيرانه و امنيتي وجود داشته است؟ خواندن نامه هاي خصوصي افسر مسئول اصطبل ها در لرستان توسط فرماندهي پليس و ارتش و اظهارات شاه در مورد آنها به وضوح نشان دهنده عمق اين فاجعه است. ترس از افشاي چنين مطالبي نيز قابل توجه است. ستوان فضلي در پايان نامه خود به مادرش هشدار داد كه پس از خواندن مادر او را آتش نزند. لازم به ذكر است كه وضعيت مورد بحث افسران ارتش – نيروهاي وفادارترين به امپراتوري پهلوي بود. كساني كه هميشه بيشترين حمايت مالي و اخلاقي را از دولت داشته اند. حوزه اجتماعي ايران در دوران پهلوي ، وضعيت مردم و طبقات مختلف بسيار دشوارتر و دشوارتر از اين بود. دخالت شاه در جزئي ترين جزئيات نيز عدم بلوغ سياسي – اداري را در زمان مربوط نشان مي دهد. نكته آخر ، تغيير محتواي پيام است. سرويس هاي نظارتي و امنيتي ارتش معتقد بودند كه با اجبار آنها به اراده خود و مجبور شدن يك ستوان براي نوشتن نامه اي متفاوت از نامه قبلي ، اين مشكل حل شد ، اما تحولات بعدي نشان داد كه اگرچه ارتش هميشه بيشترين قدرت را داشته است ، اما در عمل وقتي در خطر است. اشغال ايران در جنگ جهاني اول كار خود را انجام نداد. زيرا برخلاف ارتش مشهور پهلوي ، اين ابزار ظلم داخلي بود تا آموزش در برخورد با دشمن خارجي.

منبع:

1. مطالعه اين اسناد و مدارك مربوط به كشف حجاب راك: تغيير لباس و كشف حجاب ، تهران ، مركز مطالعه اسناد تاريخي وزارت اطلاعات ، 1378 ، صص 308-291.

۲. تغيير لباس و كشف حجاب ، ص 291.

3. همان ، ص 298-294.

انتهاي پيام